Diyanet İşleri Önceki Dönem Başkanı Prof. Dr. Ali Erbaş, Malatya’da düzenlenen “İslam’ın Işığında Bilgiden Bilince” konferansında öğrencilerle bir araya geldi. İnönü Üniversitesi İlahiyat Fakültesi ve Malatya Eğitime Destek Platformu iş birliğiyle gerçekleştirilen programda İslam medeniyetinin ilim geleneği, bilginin insan hayatındaki yeri, bilim insanlarının dünya tarihine katkıları ve bilginin ahlaki sorumlulukla kullanılması konuları ele alındı. Erbaş, geçmişte bilim dünyasına yön veren Müslüman bilim insanlarının çalışmalarının günümüzde de yol gösterici olması gerektiğini belirterek üniversitelere bilimsel üretim çağrısında bulundu.
İnönü Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Zahit Aksu Konferans Salonunda gerçekleştirilen programa İnönü Üniversitesi Rektörü Prof. Dr. Nusret Akpolat, Malatya İl Müftüsü Ramazan Dolu, İlahiyat Fakültesi Dekanı Prof. Dr. Mehmet Kubat, dernek temsilcileri, akademisyenler ve çok sayıda öğrenci katıldı.
Kur’an-ı Kerim tilavetiyle başlayan program, açılış konuşmalarıyla devam etti. İlahiyat Fakültesi Dekanı Prof. Dr. Mehmet Kubat, Prof. Dr. Ali Erbaş’ı İnönü Üniversitesinde ağırlamaktan duydukları memnuniyeti dile getirerek fakülte bünyesinde bilimsel ve akademik faaliyetlerin aralıksız sürdüğünü ifade etti.
Kubat, geleneksel hâle gelen İslam ve Yorum Sempozyumu’nun bu yıl 10’uncusunu gerçekleştirdiklerini belirterek akademik etkinliklerin üniversitenin bilimsel birikimine önemli katkılar sunduğunu kaydetti. Konferansın düzenlenmesinde emeği bulunan Malatya Eğitime Destek Platformuna da teşekkür eden Kubat, programın öğrenciler ve akademisyenler açısından önemli bir buluşma olduğunu vurguladı.
Malatya’yı “okuyan şehir” olarak tanımladı
Açılış konuşmasının ardından kürsüye gelen Prof. Dr. Ali Erbaş, Malatya ile ilgili değerlendirmelerde bulundu. Malatya'yı gençlik yıllarından itibaren “okuyan şehir” unvanıyla tanıdığını belirten Erbaş, kentin eğitim ve kültür alanındaki birikimine dikkat çekti.
Konuşmasında 6 Şubat depremlerinin ardından bölgede yürütülen çalışmalara da değinen Erbaş, Diyanet İşleri Başkanlığının afetin ilk günlerinden itibaren deprem bölgesinde önemli görevler üstlendiğini söyledi.
Depremin ilk günlerinde yaklaşık 5 bin din görevlisinin bölgede hizmet verdiğini aktaran Erbaş, ilerleyen süreçte 15 bin din görevlisinin manevi ilk yardım eğitimi alarak deprem bölgesinde görevlendirildiğini ifade etti. Depremzedelerin yalnızca fiziki ihtiyaçlarının değil, manevi ihtiyaçlarının karşılanması için de çalışmalar yürütüldüğünü belirten Erbaş, devletin afet sonrasında gerçekleştirdiği çalışmalara ve tamamlanan konutlara da dikkat çekti.
“İslam medeniyetinin mensuplarının elinden kitap ve kalem eksik olmayacak”
Konferansın ana başlıklarından biri İslam medeniyetinin ilimle olan ilişkisi oldu. İslam medeniyetinin temelinde ilim, irfan, bilgi ve hikmet bulunduğunu belirten Prof. Dr. Ali Erbaş, Kur’an-ı Kerim'in ilk vahyedilen ayetlerinden itibaren Müslümanlara okuma ve öğrenme konusunda önemli mesajlar verdiğini söyledi.
İlk vahyedilen Alak Suresi'nin “Oku” emriyle başladığını, ikinci vahyedilen surenin ise Kalem Suresi olduğunu hatırlatan Erbaş, bu sıralamanın Müslümanlar açısından taşıdığı anlama dikkat çekti. Erbaş, konuya ilişkin şu ifadeleri kullandı:
"İslam medeniyetinin temelinde ilim vardır, irfan vardır, bilgi vardır, hikmet vardır. İlk inen sure 'İkra' diye başlar, ikinci inen sure Kalem Suresi ismini alır. Cenab-ı Hakk'ın ikinci inen sureye Kalem Suresi demesinin ve ilk ayetinde kaleme yemin ederek başlamasının bize bir mesajı var. İşte İslam medeniyetinin mensuplarının elinden kitap ve kalem eksik olmayacak demektir."
Müslümanların kitapla, kalemle ve bilgiyle bağını hiçbir zaman koparmaması gerektiğini vurgulayan Erbaş, ilmin İslam medeniyetinin gelişmesindeki en önemli unsurlardan biri olduğunu dile getirdi.
“Hikmet, bilginin bilince dönüşmüş hâlidir”
Bilgi ile bilinç arasındaki ilişkiye de geniş yer ayıran Erbaş, yalnızca bilgi sahibi olmanın yeterli olmadığını, asıl önemli olanın öğrenilen bilgiyi insanın hayatına, ahlakına ve davranışlarına yansıtabilmesi olduğunu söyledi.
Hikmet kavramını “bilginin bilince dönüşmüş hâli” olarak tanımlayan Erbaş, bilginin faydalı bir niteliğe kavuşmasının önemini vurguladı. Bu noktada Hz. Peygamber'in faydalı ilim için yaptığı duayı hatırlatan Erbaş, insanın öğrendiği bilgiyi hem kendisi hem de toplum için yararlı hâle getirmesi gerektiğine işaret etti.
Bilginin sadece teorik düzeyde kalmaması, insanın davranışlarını şekillendiren bir bilinç oluşturması gerektiğini belirten Erbaş, İslam'ın ilim anlayışının insanı geliştiren, topluma fayda sağlayan ve ahlaki değerleri güçlendiren bir anlayış üzerine kurulu olduğunu ifade etti.
Suffe örneğiyle ilim ve eğitim geleneğini anlattı
Prof. Dr. Ali Erbaş, Hz. Peygamber döneminde ilim ve eğitim faaliyetlerinin nasıl yürütüldüğüne ilişkin örnekler de verdi. Hz. Peygamber'in Medine'ye hicretinin ardından inşa ettirdiği Mescid-i Nebevi bünyesinde Suffe adıyla bir mektep kurulduğunu anlatan Erbaş, buranın yalnızca namaz kılınan bir mekân olmadığını, aynı zamanda ilim ve eğitim faaliyetlerinin gerçekleştirildiği önemli bir merkez olarak kullanıldığını belirtti.
Suffe'de yetişen sahabelerin ilim ve irfanı farklı coğrafyalara taşıdığını kaydeden Erbaş, bu eğitim geleneğinin İslam medeniyetinin gelişmesine ve farklı bölgelere yayılmasına büyük katkı sunduğunu dile getirdi. İslam medeniyetinin bilgiye verdiği değerin tarih boyunca kendisini gösterdiğini belirten Erbaş, ilmin kuşaktan kuşağa aktarılmasının ve korunmasının önemini vurguladı.
Hadislerin korunmasında ilim geleneğine dikkat çekti
Konuşmasında hadislerin aktarılması ve korunması süreçlerini de değerlendiren Erbaş, kutsal metinlerin yazıya geçirilme süreçlerine ilişkin karşılaştırmalar yaptı. Tevrat'ın tedvin sürecinin yaklaşık bin yıla yayıldığını, İncillerin ise Hz. İsa'dan onlarca yıl sonra yazılmaya başlandığını ifade eden Erbaş, Kur'an-ı Kerim'in vahiy sürecinde yazıya geçirilmesi ve ezberlenmesinin korunmasında önemli rol oynadığını söyledi.
Hadislerin güvenilirliğinin sağlanmasında ise ravi zinciri, senet, adalet, zapt ve ravilerin güvenilirliğinin büyük önem taşıdığını belirten Erbaş, hadis ilminin titizlikle yürütülen bir aktarım ve inceleme geleneğine sahip olduğunu ifade etti. Erbaş, hadislerin tedvin sürecini şu sözlerle değerlendirdi:
"Bizim hadislerimizin tedvini, Tevrat'ın da İncil'in de tedvininden 100 kat daha güvenli bir süreçte gerçekleşmiş. Raviler zinciri var, senet var, adalet var, zapt var, sika oluşları var. Bütün hadisçilerimize minnet borcumuz var."
“El-Harezmî olmasaydı bugün bilgisayar olmazdı”
Konferansın dikkat çeken bölümlerinden biri de Müslüman bilim insanlarının dünya bilim tarihine yaptığı katkılar oldu. İbn Sina, Biruni, İbn Rüşt ve El-Harezmî gibi isimlerin insanlık tarihinin bilimsel gelişimine önemli katkılar sunduğunu belirten Prof. Dr. Ali Erbaş, bu bilim insanlarının ortaya koyduğu çalışmaların yalnızca kendi dönemleriyle sınırlı kalmadığını, sonraki yüzyılları da etkilediğini söyledi.
Batı dünyasında Müslüman bilim insanlarının isimlerinin farklı biçimlerde kullanılması konusuna da değinen Erbaş, Vatikan'da ziyaret ettiği bir müzede karşılaştığı tablodan örnek verdi.
Sokrates'in öğrencileriyle birlikte resmedildiği bir tabloda İbn Rüşt'ün de yer aldığını anlatan Erbaş, Müslüman bilim insanlarının dünya bilim tarihindeki yerinin yeterince doğru aktarılmadığını savundu. İbn Sina'nın “Avisenna”, İbn Rüşt'ün ise “Averroes” olarak anılmasını eleştiren Erbaş, El-Harezmî'nin çalışmalarının algoritma kavramının temelini oluşturduğunu belirterek şu ifadeleri kullandı:
"Batılılarda böyle bir huy var. Sadece intihal yapmakla kalmıyorlar, aynı zamanda tahrif de ediyorlar. İbn Sina yazmak dururken Avisenna yapıyorsunuz. El-Harezmî’yi aynı harflerle yazmak çok mu zor, neden algoritma yapıyorsunuz? Algoritmanın işlem sürecini bulan kişidir. El-Harezmî olmasaydı bugün bilgisayar olmazdı."
El-Harezmî'nin bilim tarihindeki yerinin önemine dikkat çeken Erbaş, geçmişte Müslüman bilim insanlarının ortaya koyduğu çalışmaların günümüz teknolojisinin gelişiminde de etkili olduğunu vurguladı.
Üniversitelere yapay zekâ, mühendislik ve tıp çağrısı
Müslüman bilim insanlarının tarihsel birikiminin yalnızca geçmişin başarıları olarak görülmemesi gerektiğini belirten Erbaş, bu mirasın günümüz bilim dünyasında yeni çalışmaların ortaya çıkarılmasına öncülük etmesi gerektiğini söyledi.
Üniversitelerin mühendislik, yapay zekâ, tıp ve eczacılık gibi alanlarda özgün projeler geliştirmesinin önemine değinen Erbaş, İslam dünyasının geçmişte bilim alanında ulaştığı seviyeyi yeniden yakalaması gerektiğini ifade etti.
Bilimsel üretimin artırılması, gençlerin araştırmaya yönlendirilmesi ve üniversitelerin uluslararası düzeyde ses getirecek çalışmalar ortaya koymasının önemine işaret eden Erbaş, geçmişin bilimsel birikiminin geleceğe taşınması gerektiğini dile getirdi.
“Bizim amacımız insanlığı ihya etmektir”
Konuşmasının son bölümünde İslam'ın ilim anlayışını ve bilginin hangi amaçla kullanılması gerektiğini değerlendiren Prof. Dr. Ali Erbaş, İslam'da “dini ilimler” ve “din dışı ilimler” şeklinde bir ayrım bulunmadığını söyledi. Matematik, tıp, astronomi, kimya, fizik ve jeoloji gibi bilim dallarının da kâinattaki ayetleri anlamaya yönelik ilimler olduğunu belirten Erbaş, Kur'an-ı Kerim'de kâinatla ilgili yaklaşık 700 kevni ayetin bulunduğunu ifade etti.
Bütün bilim alanlarının insanın yaratılışını, evreni ve hayatı anlamasına katkı sunduğunu belirten Erbaş, bilginin yalnızca elde edilmesinin değil, hangi amaçla ve nasıl kullanıldığının da büyük önem taşıdığını vurguladı.
Bilimsel gelişmelerin insanlığın yararına kullanılabileceği gibi yıkıcı sonuçlar doğuracak şekilde de değerlendirilebildiğine dikkat çeken Erbaş, atom bombası ve çağrı cihazlarıyla gerçekleştirilen saldırıları örnek gösterdi. Bilimin insanları yaşatmak ve hayatı kolaylaştırmak yerine yok etmek amacıyla kullanılmasının ciddi bir ahlaki sorun olduğunu dile getirdi.
İslam'ın ilim anlayışında insanı yaşatmanın, topluma fayda sağlamanın ve insanlığı ihya etmenin esas olduğunu belirten Erbaş, sözlerini şu ifadelerle sürdürdü:
“Bizim ilim tasnifimizde dini ilimler ve din dışı ilimler diye bir şey yok. Tasnifte hepsi dini ilim. Bizim İslam'daki ilmin amacı insanları ihyadır.”
İnönü Üniversitesinde gerçekleştirilen konferans, öğrencilerin ve akademisyenlerin İslam medeniyetinin bilimsel birikimi, bilginin bilinç ve ahlaka dönüşmesi, Müslüman bilim insanlarının dünya tarihindeki yeri ve çağdaş bilim alanlarında üretim konularında önemli değerlendirmeler dinlemesine imkân sağladı.
Haber – Yağmur Duran - İNÜHABER